nội dung

PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Hà Nội, tháng 8/

“Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học” bao gồm 5
chương như sau:

 Chương 1: Tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học

do GS. TS. Đinh Văn Sơn và PGS. TS. Vũ Mạnh Chiến biên soạn

 Chương 2: Thiết kế nghiên cứu do PGS. TS. Nguyễn Hoàng Việt

và TS. Nguyễn Viết Thái biên soạn

 Chương 3: Nghiên cứu định tính do TS. Trần Thị Thu Phương

và TS. Nguyễn Thị Liên biên soạn

 Chương 4: Nghiên cứu định lượng do TS. Trần Văn Trang và TS.

Phạm Tuấn Anh biên soạn

 Chương 5: Viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học

do TS. Nguyễn Thu Thủy và TS. Chử Bá Quyết biên soạn Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự trợ giúp của những nhà khoa học đã cung ứng tài liệu tìm hiểu thêm giúp chúng tôi triển khai xong giáo trình này. Đặc biệt tập thể tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS. Bùi Xuân Nhàn, PGS. Phạm Đức Hiếu, PGS. Bùi Đức Thọ, PGS. Hà Văn Sự, TS. Lương Minh Huân và TS. Phan Thanh Tú đã góp phần nhiều quan điểm quý báu để giáo trình được hoàn hảo. Quá trình triển khai biên soạn chắc như đinh sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp phần quan điểm của những bạn đồng nghiệp cũng như của những em sinh viên để giáo trình được triển khai xong hơn nữa .

Tập thể tác giả

Chương 1

TỔNG LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Giới thiệu
Nội dung chương này giới thiệu tổng quan về phương pháp nghiên
cứu khoa học. Cụ thể, phần đầu 1 sẽ trình bày khái niệm nghiên cứu
khoa học và các tiêu chí hay các phân loại nghiên cứu khoa học; tiếp
theo, phần 1 gồm những thuật ngữ cơ bản trong nghiên cứu khoa học.
Trong phần 1, tiến trình tư duy của một nghiên cứu khoa học tiêu
chuẩn sẽ được giới thiệu chi tiết theo các bước cơ bản mà nhà nghiên cứu
cần thực hiện. Cuối cùng, phần 1 đề cập đến cách trình bày các nội
dung chính của các sản phẩm nghiên cứu khoa học.

Qua chương này, học viên sẽ có cái nhìn tổng quan về phương pháp nghiên cứu khoa học, nắm được những yếu tố cơ bản như thế nào được gọi là một nghiên cứu khoa học, cách phân loại và đặc biệt quan trọng cách trình diễn theo đúng tiêu chuẩn của một nghiên cứu khoa học. Các nội dung này là nền tảng để học viên liên tục đi sâu tìm hiểu thêm những nội dung ở những chương tiếp sau .

1. NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ CÁC PHÂN LOẠI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

1.1. Khái niệm về nghiên cứu khoa học
Thuật ngữ nghiên cứu có nguồn gốc từ recherche trong tiếng Pháp
(“recerchier” trong tiếng Pháp xưa và được sử dụng lần đầu vào năm
1577) với ý nghĩa ban đầu là sự tìm kiếm. Nghiên cứu có nhiều định
nghĩa khác nhau. Theo định nghĩa rộng nhất của Martyn Shuttleworth
(2008), “ nghiên cứu bao hàm bất cứ sự thu thập dữ liệu, thông tin, và dữ
kiện nào nhằm thúc đẩy tri thức ”. Creswell (2008) định nghĩa “ nghiên
cứu là một quá trình có các bước thu thập và phân tích thông tin nhằm

về quốc tế tự nhiên và xã hội. Những kiến thức và kỹ năng hay kim chỉ nan mới này, tốt hơn, tương thích hơn, hoàn toàn có thể sửa chữa thay thế dần cho những kiến thức và kỹ năng cũ, không còn tương thích với trong thực tiễn. Ví dụ, như ý niệm : Trái đất hình vuông vắn được thay thế sửa chữa bằng ý niệm toàn cầu có hình tròn trụ. Nghiên cứu khoa học dựa vào việc ứng dụng những phương pháp khoa học, khai thác trí tò mò để phân phối thông tin và triết lý khoa học nhằm mục đích lý giải thực chất và đặc thù của quốc tế. Nó hoàn toàn có thể giúp tạo ra những ứng dụng thực tiễn giúp cải tổ hoạt động giải trí của con người .Phương pháp nghiên cứu khoa học là quy trình được sử dụng để tích lũy thông tin và tài liệu Giao hàng cho những quyết định hành động nghiên cứu. Các phương pháp nghiên cứu hoàn toàn có thể gồm có nghiên cứu triết lý, phỏng vấn, khảo sát và những nghiên cứu kỹ thuật khác ; và hoàn toàn có thể gồm có cả thông tin hiện tại và quá khứ. Cần phân biệt phương pháp nghiên cứu và tiếp cận nghiên cứu. Nếu như phương pháp nghiên cứu bao hàm trong nó tổng quan quá trình của một nghiên cứu khoa học, thì tiếp cận nghiên cứu là một nội dung tiên phong trong quá trình nghiên cứu, giúp nhà nghiên cứu khuynh hướng rõ hơn con đường ( định tính hay định lượng ) thực thi nghiên cứu đã xác lập .Những ngành khoa học khác nhau có những phương pháp nghiên cứu khoa học ( PP NCKH ) khác nhau. Các ngành khoa học tự nhiên ( vật lý, hoá học, nông nghiệp … ) sử dụng phương pháp thực nghiệm, như triển khai sắp xếp thí nghiệm để tích lũy số liệu, để lý giải và Kết luận. Các ngành khoa học xã hội ( nhân chủng học, kinh tế tài chính, lịch sử dân tộc … ) sử dụng phương pháp tích lũy thông tin từ sự quan sát, phỏng vấn hay tìm hiểu. Tuy nhiên, PP NCKH đều có những bước chung như quan sát sự vật hay hiện tượng kỳ lạ, đặt yếu tố và lập giả thuyết, tích lũy số liệu và dựa trên số liệu để rút ra Tóm lại. Đồng thời, góc nhìn đạo đức đều hiện hữu trong mỗi bước của quy trình nghiên cứu khoa học. Các nghiên cứu trong khoa học quản trị được kiến thiết xây dựng trên một nền tảng của sự tin cậy. Các nhà nghiên cứu tin yêu rằng tác dụng nghiên cứu của những tác giả khác là đúng đắn. Xã hội cũng tin yêu rằng tác dụng nghiên cứu khoa học phản ánh trung thực, đúng mực, khách quan những hiện tượng kỳ lạ quản trị, kinh tế tài chínhxã hội. Vì vậy, đạo đức nghiên cứu trong nghiên cứu quản trị gắn liền với sự tôn trọng những nguyên tắc đạo đức cơ bản của nhà nghiên cứu, như : Tính trung thực, khách quan và tuân thủ đúng quy trình tiến độ kiến thiết xây dựng hiện tượng kỳ lạ, đối tượng người tiêu dùng và khung lý luận nghiên cứu, cũng như trong quy trình tích lũy số liệu và nghiên cứu và phân tích tài liệu .Có nhiều tiêu thức khác nhau để phân loại những nghiên cứu khoa học. Trong khoanh vùng phạm vi của cuốn sách này, chúng tôi xin được phép chỉ đề cập đến những phương pháp phân loại thông dụng và đại trà phổ thông nhất .

1.1. Phân loại nghiên cứu khoa học
1.1.2. Nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng
Nghiên cứu cơ bản (còn được gọi là nghiên cứu nền tảng, nghiên
cứu thuần túy hoặc nghiên cứu hàn lâm) là một nghiên cứu có hệ thống
hướng tới sự phát triển tri thức hay sự hiểu biết về các khía cạnh cơ bản
của hiện tượng. Nghiên cứu cơ bản được thực hiện mà không cần suy
nghĩ về một mục tiêu cuối cùng mang tính ứng dụng thực tế. Nó được
thực hiện bởi sự tò mò hoặc đam mê của nhà khoa học để trả lời những
câu hỏi khoa học, do đó, động lực để thôi thúc các nhà khoa học tiến
hành nghiên cứu là mở rộng kiến thức. Nghiên cứu cơ bản được thực
hiện trong tất cả các ngành khoa học và kỹ thuật.

Nghiên cứu cơ bản tập trung chuyên sâu vào kiến thiết xây dựng, chứng minh và khẳng định hoặc bác bỏ triết lý để lý giải hiện tượng kỳ lạ quan sát được. Nghiên cứu cơ bản là nguồn gốc của hầu hết những sáng tạo độc đáo khoa học mới và cách tâm lý về quốc tế. Nó hoàn toàn có thể được tò mò, miêu tả hoặc lý giải .Nghiên cứu cơ bản tạo ra những sáng tạo độc đáo mới, nguyên tắc và triết lý, nó hoàn toàn có thể không được sử dụng ngay lập tức nhưng lại hình thành cơ sở của sự văn minh và tăng trưởng trong những nghành khác nhau. Nghiên cứu cơ bản hiếm khi giúp ta liên hệ trực tiếp với những yếu tố hàng ngày ; tuy nhiên, nó kích thích cách tâm lý mới so với những nhà nghiên cứu với một yếu tố trong tương lai. Phần lớn những nhà khoa học cho rằng những hiểu biết một cách cơ bản, nền tảng về tổng thể những góc nhìn của

  • Nghiên cứu ứng dụng : Đề tài nghiên cứu ứng dụng hoàn toàn có thể kiểm định quy mô này so với một ngân hàng nhà nước ở Nước Ta để xác lập tác động ảnh hưởng của từng yếu tố tới hoạt động giải trí của một ngân hàng nhà nước. Tác giả sẽ thu thập dữ liệu về 6 yếu tố trên và tác dụng hoạt động giải trí của ngân hàng nhà nước. Sau đó đề tài nghiên cứu và phân tích để xác lập mối liên hệ của 6 yếu tố đó với hiệu quả hoạt động giải trí. Trên cơ sở kiểm định, tác giả yêu cầu đề xuất kiến nghị để ngân hàng nhà nước cải tổ những yếu tố có ảnh hưởng tác động mạnh nhất tới tác dụng hoạt động giải trí của mình .
  • Nghiên cứu cơ bản : Đề tài nghiên cứu cơ bản cần tìm ra vấn đề triết lý mới cho quy mô này. Tác giả hoàn toàn có thể dựa trên phe phái triết lý khác hoặc triển khai nghiên cứu định tính để đề xuất kiến nghị tác nhân mới ( ngoài 6 tác nhân trên ) ảnh hưởng tác động tới tác dụng hoạt động giải trí hoặc mối quan hệ mới giữa những tác nhân này. Tác giả cũng hoàn toàn có thể xác lập điều kiện kèm theo để từng tác nhân có tác động ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động giải trí của ngân hàng nhà nước ( biến điều kiện kèm theo ). Sau đó, đề tài sẽ phải thu thập dữ liệu để phát hiện hoặc kiểm định vấn đề kim chỉ nan của mình .

1.1.2. Nghiên cứu quy nạp (inductive) và nghiên cứu diễn dịch
(deductive)

Phân loại đối sánh tương quan giữa phương pháp nghiên cứu quy nạp ( inductive ) và nghiên cứu diễn dịch ( deductive ) được bộc lộ như trong hình 1 sau đây :

Hình 1. Nghiên cứu quy nạp và nghiên cứu diễn dịch
Nguồn: Thiétart và ctg., 2003

Nghiên cứu diễn dịch: Suy luận diễn dịch trước hết là phương tiện
dùng để chứng minh một sự vật hoặc hiện tượng nào đó trong tự nhiên
(Grawitz, 1996). Suy luận diễn dịch có đặc trưng là nếu các giả thuyết
được lập ra ban đầu (tiền đề) đúng thì kết luận cũng phải đúng. Theo
Aristotle, kiến thức đạt được nhờ sự suy luận. Muốn suy luận phải có
tiền đề và tiền đề đó đã được chấp nhận. Vì vậy, một tiền đề có mối quan
hệ rất rõ ràng với kết luận. Suy luận suy diễn là suy luận đi từ cái chung
tới cái riêng. Chúng ta có thể lấy ví dụ suy luận diễn dịch theo như sau:

  1. Mọi doanh nghiệp nhỏ đều không có lợi thế quy mô.
  2. Công ty X là doanh nghiệp nhỏ.
  3. Công ty X cũng không có lợi thế quy mô.
    Trong suy luận diễn dịch này, (1) và (2) là các tiền đề và (3) là kết
    luận. Không thể có trường hợp (3) sai trong khi các tiền đề (1) và (2)
    đúng. Suy luận logic này được biểu diễn qua sơ đồ: Tất cả A là B, C lại
    là A, do vậy C là B.

Trên thực tiễn, suy luận diễn dịch cũng không chỉ số lượng giới hạn trong thuyết tam đoạn luận trong ví dụ nêu trên. Các nhà lý luận phân biệt giữa diễn dịch hình thức và diễn dịch phát minh sáng tạo. Diễn dịch hình thức là quy trình suy luận dựa trên việc chuyển từ điều còn tiềm ẩn sang điều hiển nhiên, rõ ràng. Và hình thức hay sử dụng nhất chính là thuyết tam đoạn luận nêu trên. Theo đó, suy luận là “ một quy trình logic qua đó hoàn toàn có thể rút ra từ một hay nhiều đề xuất kiến nghị bắt đầu một Kết luận ” ( Morfaux, 1980 ). Thuyết tam đoạn luận là một quy trình suy luận logic ngặt nghèo, tuy nhiên nhiều lúc nó không đưa ra một Kết luận giúp nhận thức một vấn đề mới nào cả. Kết luận đã được giả định trước trong những tiền đề, và do đó, lý luận mang đặc thù lặp lại và trùng ý. Trái lại, theo suy luận phát minh sáng tạo, Kết luận là một kỹ năng và kiến thức mới mẻ và lạ mắt mang lại hiểu biết mới. Kết luận không chỉ là biểu lộ của nội dung những tiền đề mà còn là những bước lý luận theo đó người ta chỉ ra một điều là tác dụng của một điều khác. Do vậy, nghiên cứu diễn dịch là suy luận dựa trên cách tiếp cận giả thuyết – suy luận. Cách tiếp cận này dựa trên việc thiết kế xây dựng một hay nhiều giả thuyết vàra những khái niệm triết lý mới vững chãi, ngặt nghèo và hài hòa và hợp lý. Ngày nay, những nhà nghiên cứu đã phối hợp cả hai phương pháp trên hay còn gọi là “ phương pháp khoa học ”, theo đó, phương pháp khoa học cần phải xác lập tiền đề chính ( gọi là giả thuyết ) và sau đó nghiên cứu và phân tích những kỹ năng và kiến thức có được ( nghiên cứu riêng ) một cách logic để Tóm lại giả thuyết .

1.1.2. Nghiên cứu định tính (qualitative) và nghiên cứu định
lượng (quantitative)

Khi triển khai nghiên cứu, nhà nghiên cứu phải lựa chọn phương pháp tích lũy và phân tích số liệu. Có thể sử dụng một trong hai phương pháp là phương pháp định tính và phương pháp định lượng hoặc cả hai phương pháp bổ trợ cho nhau. Grawitz ( 1996 ) đã khẳng định chắc chắn rằng, trong quy trình nghiên cứu luôn cần phải phân biệt giữa chất lượng và số lượng. Tuy nhiên, sự phân biệt này đôi lúc là không rõ ràng. Brabet ( 1988 ) đã đặt ra câu hỏi liệu có còn cần phải phân biệt giữa phương pháp định tính và phương pháp định lượng nữa hay không vì sự phân biệt này trọn vẹn không rõ ràng và yên cầu phải dựa trên nhiều tiêu chuẩn để nhìn nhận. Khi phân biệt giữa chất lượng và số lượng, những tác giả sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như “ tài liệu định tính và tài liệu định lượng, “ biến số định tính và biến số định lượng ”, “ phương pháp định tính và phương pháp định lượng ” hay “ nghiên cứu định tính ” ( Grawitz, 1993 ; Evrard và tập sự, 1993 ; Glaser và Strauss, 1967 ; Miles và Huberman, 1984 ; Silverman, 2001 ). Thực tế, sự độc lạ giữa định tính và định lượng cũng rất mơ hồ vì không có những tiêu chuẩn được cho phép phân biệt hai phương pháp một cách tuyệt đối. Trong tài liệu này, tất cả chúng ta cùng phân biệt nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng dựa trên một số ít tiêu chuẩn khác nhau như : thực chất của tài liệu, khuynh hướng nghiên cứu, đặc thù khách quan hay chủ quan của hiệu quả nghiên cứu và tính linh động của nghiên cứu .- Phân biệt dựa vào thực chất của tài liệu : Đã có nhiều tác giả phân biệt chất lượng và số lượng trong nghiên cứu dựa vào thực chất của tài liệu. Theo Miles và Huberman ( 1984 ), “ tài liệu định tính mang hình thứccủa từ chứ không phải là số lượng ”. Theo Yin ( 2013 ), “ tài liệu số ” cung ứng dẫn chứng về mặt số lượng, trong khi “ tài liệu không phải số ” phân phối vật chứng có đặc thù định tính. Tuy nhiên, thực chất của tài liệu không buộc nhà nghiên cứu phải sử dụng cách giải quyết và xử lý giống nhau. Ví dụ như nhà nghiên cứu hoàn toàn có thể sử dụng phương pháp xử lý số liệu thống kê thường mang tính định lượng để giải quyết và xử lý những biến số danh nghĩa. Thực tế, thực chất của số liệu không quyết định hành động việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu định tính hay định lượng. Evrard và tập sự ( 1993 ) cũng chỉ ra rằng không nên nhầm lẫn giữa những tài liệu định tính với tài liệu định lượng với những nghiên cứu trên cùng một đối tượng người dùng. Do dó, để phân biệt giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng cần phải nhìn nhận thêm những tiêu chuẩn khác nữa .

  • Phân biệt dựa vào định hướng nghiên cứu: Trong nghiên cứu có
    hai định hướng, hoặc là xây dựng một lý thuyết mới hoặc là kiểm định
    lại một đối tượng lý thuyết. Nếu nghiên cứu hướng tới việc kiểm tra lại
    vấn đề, nhà nghiên cứu đã có ý tưởng rõ ràng được xây dựng dựa trên
    những gì nhà nghiên cứu muốn nghiên cứu. Ngược lại, nếu nhà nghiên
    cứu muốn hướng nghiên cứu của mình tới việc khám phá, xây dựng lý
    thuyết mới thì sẽ không chú trọng đến nội dung cần cập nhật. Evrard và
    ctg. (2003) cho rằng vấn đề của nhà nghiên cứu là ở việc xác định nghiên
    cứu để có hiểu biết về cái mình cần nghiên cứu hay nghiên cứu để tìm
    hiểu về vấn đề mới. Trên thực tế, vai trò của nghiên cứu định tính không
    phải là xây dựng lý thuyết tổng quát cho một lý thuyết đã tồn tại. Stake
    (1995) nhấn mạnh đến việc nghiên cứu trường hợp nhằm sửa đổi, bổ
    sung, hoàn thiện lý thuyết tổng quát. Sự bổ sung hoàn thiện này chính là
    nội dung lý thuyết mới sẽ được xây dựng lên, nhưng hạn chế của nó là
    chỉ giới hạn trong một trường hợp cụ thể. Và việc phân tích nhiều trường
    hợp sẽ làm mở rộng thêm giá trị của nghiên cứu định tính. Chính hạn chế
    này của nghiên cứu định tính khiến cho nhà nghiên cứu phải sử dụng
    thêm phương pháp định lượng để chứng minh mở rộng lý thuyết ra các
    trường hợp bên ngoài.

Về cơ bản, đặc thù giúp phân biệt nghiên cứu định tính nằm trong phương pháp lý giải yếu tố. Việc nghiên cứu và phân tích, lý giải phải dựa trên vị trí là một đối tượng người dùng được nghiên cứu chứ không phải của nhà nghiên cứu. Nhà nghiên cứu sẽ lý giải với tính chủ quan của mình nhưng sự nhìn nhận của nhà nghiên cứu so với hiện tượng kỳ lạ sẽ có giá trị hơn bởi được tham gia trực tiếp vào trong khoanh vùng phạm vi nghiên cứu ( Lincoln và Guba, 1985 ) .Như vậy, việc tích lũy và nghiên cứu và phân tích tài liệu phải dựa trên vị trí của nhà nghiên cứu. Nghiên cứu định tính được cho phép đưa vào đó yếu tố chủ quan nhiều hơn so với nghiên cứu định lượng và do vậy, nó tương thích hơn với những nghiên cứu mang đặc thù tìm tòi, kiến thiết xây dựng triết lý mới .

  • Phân biệt dựa vào tính linh hoạt của nghiên cứu: Đây cũng là
    một yếu tố quan trọng trong việc lựa chọn phương pháp định tính hay
    định lượng. Trong quá trình nghiên cứu, nhất là đối với các nghiên cứu
    trong lĩnh vực quản lý và tổ chức, thường xuyên có các yếu tố, vấn đề
    mới bất ngờ xuất hiện làm thay đổi kế hoạch nghiên cứu định ra ban đầu
    và do đó, rõ ràng là nhà nghiên cứu phải biết nắm lấy cơ hội mà tình
    huống phát sinh ra trong quá trình quan sát chứ không chỉ tuân thủ chặt
    chẽ kế hoạch nghiên cứu định hướng ban đầu. Trong nghiên cứu định
    tính, vấn đề nghiên cứu có thể thay đổi trong quá trình thực hiện để sao
    cho kết quả đảm bảo sát với thực tế quan sát (Stake, 1995). Hiển nhiên
    rất khó để thay đổi vấn đề nghiên cứu trong các nghiên cứu định lượng
    do đi kèm với nó là các yếu tố phát sinh về chi phí. Trong nghiên cứu
    định tính, nhà nghiên cứu có thể linh hoạt trong việc thu thập dữ liệu,
    trong khi đó, với nghiên cứu định lượng việc này là rất khó do nó có lịch
    trình cụ thể, chặt chẽ và rất khó để thay đổi bảng hỏi, đưa thêm vào
    những phân tích, giải thích mới khi mẫu điều tra quá lớn, trừ khi phải
    thực hiện lại kế hoạch nghiên cứu.

Tóm lại, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể tổng hợp lại những độc lạ chính giữa nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính như sau ( Bảng 1 ) :

Bảng 1: Phân biệt nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng

Yếu tố Định tính Định lượng

Dữ liệu thu được Dữ liệu “ mềm ” ( đặc thù ) Dữ liệu “ cứng ” ( số lượng )Phương pháp thu thập dữ liệuChủ động tiếp xúc với đối tượng người dùng nghiên cứuThụ động tiếp xúc với đối tượng người dùng nghiên cứuSố lượng mẫu ( đối tượng người tiêu dùng nghiên cứu ) Nhỏ LớnThu thập dữ liệu Trực tiếp qua quan sát hay phỏng vấn Phải qua giải quyết và xử lýMối quan hệ Trực tiếp tiếp xúc với người được phỏng vấn Gián tiếpBối cảnh nghiên cứu Không trấn áp Có trấn ápPhân tích tài liệu Phân tích nội dung Phân tích số liệu với sự tương hỗ của những trình giải quyết và xử lý tài liệuVí dụ Nghiên cứu mạng lưới hệ thống quản trị rủi ro đáng tiếc của ngân hàng nhà nước VietcomankNghiên cứu những yếu tố ảnh hưởng tác động đến quyết định hành động mua của người mua

1. NHỮNG THUẬT NGỮ CƠ BẢN TRONG NGHIÊN CỨU
KHOA HỌC

1.2. Khái niệm
a) Định nghĩa
Khái niệm là quá trình nhận thức hay tư duy của con người bắt đầu
từ những tri giác hay bằng những quan sát sự vật hiện thực tác động vào
giác quan. Như vậy, có thể nói khái niệm là hình thức của tư duy, nó
phản ánh một lớp các đối tượng như sự vật, quá trình và hiện tượng
thông qua các thuộc tính, đặc trưng, bản chất của các đối tượng đó. Khái
niệm hình thành nên sự hiểu biết của con người về các sự vật, hiện tượng
được phản ánh. Mỗi một khái niệm là đánh dấu một nấc thang của sự
hiểu biết và góp phần hình thành nên toàn bộ tri thức nói chung. Nhà

Khái niệm quan hệ và khái niệm không quan hệ : Khái niệm quan hệ là khái niệm phản ánh những đối tượng người dùng mà sự sống sót của chúng quyết định hành động sự sống sót của khái niệm khác. Ví dụ : vợ và chồng, cha mẹ và con cháu. Khái niệm không quan hệ là khái niệm phải ánh đối tượng người dùng mà sự sống sót của chúng mang tính độc lập, không phụ thuộc vào vào khái niệm khác. Ví dụ : Luật sư, pháp lý …- Căn cứ vào ngoại diên của khái niệm : Khái niệm được chia thành khái niệm chung, khái niệm đơn nhất và khái niệm rỗng. Khái niệm mà ngoại diên chỉ gồm một đối tượng người dùng là khái niệm đơn nhất, ví dụ : Thủ tướng Anh. Khái niệm có ngoại diên chứa từ hai đối tượng người dùng trở lên gọi là khái niệm chung, ví dụ : Luật, nghị định, bộ trưởng liên nghành … Khái niệm chung còn được chia thành khái niệm chung hữu hạn ( những tỉnh ở Nước Ta, những bộ trưởng liên nghành … ) và khái niệm chung vô hạn ( thanh toán giao dịch dân sự … ). Khái niệm mà ngoại diên là tập hợp rỗng, nghĩa là không chứa bất kể đối tượng người tiêu dùng nào là khái niệm rỗng. Những khái niệm rỗng thường là loại sản phẩm của trí tưởng tượng con người, ví dụ như “ hình vuông tròn ”, “ số tự nhiên lớn nhất ”, “ nàng tiên cá ” .Căn cứ vào ngoại diên khái niệm còn hoàn toàn có thể hiểu theo nghĩa tập hợp và theo nghĩa phân liệt. Khái niệm có ngoại diên chứa từ hai đối tượng người dùng trở lên nhưng lớp những đối tượng người dùng trong ngoại diên được tâm lý đến như một chỉnh thể thống nhất gọi là hiểu theo nghĩa tập hợp, hay ngắn gọn là khái niệm tập hợp Ví dụ : Bộ Luật Lao động, văn bản quy phạm pháp luật … Khái niệm có ngoại diên chứa từ hai đối tượng người dùng trở lên và nội hàm của khái niệm hoàn toàn có thể quy về cho từng đối tượng người dùng đó gọi là khái niệm phân biệt. Ví dụ, khái niệm “ con người ” hoàn toàn có thể hiểu theo nghĩa tập hợp, lúc đó nó tương tự với khái niệm “ loài người ”, hoặc hiểu theo nghĩa phân liệt, khi đó nó không tương tự với khái niệm “ loài người ” .

c) Mở rộng và thu hẹp khái niệm
Trong quá trình nhận thức ta thường sử dụng các phương pháp đối
lập với nhau, bổ sung cho nhau như đi từ cái chung, cái phổ biến đến cái

riêng, cái đặc trưng, và đi từ cái riêng, cái đặc trưng đến cái chung, cái phổ cập. Mặt hình thức của những phương pháp vừa nói chính là thu hẹp và lan rộng ra khái niệm. Mở rộng khái niệm là thao tác logic đi từ khái niệm với ngoại diên hẹp đến khái niệm với ngoại diên rộng hơn, bao hàm nó. Thu hẹp khái niệm là thao tác logic đi từ khái niệm với ngoại diên rộng đến khái niệm với ngoại diên hẹp. Mở rộng và thu hẹp khái niệm giúp ta xác lập nội hàm và ngoại diên của khái niệm được tốt hơn, tạo điều kiện kèm theo thuận tiện cho định nghĩa và phân loại khái niệm .

d) Phân chia khái niệm
Thao tác logic xác định những khái niệm hạng được bao hàm trong
một khái niệm loại cho trước gọi là phân chia khái niệm. Ta cũng có thể
coi phân chia khái niệm là thao tác tạo ra các khái niệm mới từ một khái
niệm đã cho ban đầu. Ngoại diên của các khái niệm mới này là các phần
khác nhau của khái niệm đã cho ban đầu. Phân chia khái niệm là một
thao tác được sử dụng rất thường xuyên trong quá trình nhận thức. Khi
nghiên cứu một lớp nào đó gồm nhiều đối tượng mà tính chất nghiên cứu
phức tạp và có liên hệ chặt chẽ với các đặc điểm riêng của các đối tượng
đó thì, để cho đơn giản, người ta tiến hành phân chia lớp các đối tượng
đang xét ra thành nhiều phân lớp rồi tiến hành nghiên cứu tính chất mình
quan tâm ở các đối tượng thuộc các phân lớp như vậy. Lớp các đối tượng
ban đầu chính là ngoại diên của một khái niệm nhất định, các phân lớp
của nó, đến lượt mình, cùng là ngoại diên của những khái niệm nào đó.
Thao tác như vậy chính là phân chia khái niệm.

1.2. Định nghĩa
Định nghĩa là sự xác định bằng ngôn ngữ nhất định những đặc
trưng cơ bản tạo thành nội dung của khái niệm về một sự vật, hiện tượng
hay quá trình, với mục đích phân biệt nó với các sự vật, hiện tượng hay
quá trình khác. Nói cách khác, định nghĩa là thao tác logic xác định, nêu
lên nội hàm của khái niệm, giúp xác định được các đối tượng mà khái
niệm phản ánh. Định nghĩa có vai trò quan trọng trong khoa học và là bộ
phận căn bản trong mọi lý thuyết khoa học (Thiétart và ctg., 2003).

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *